Το σύνδρομο Sjögren είναι μια χρόνια αυτοάνοση διαταραχή, που επηρεάζει κυρίως τους αδένες που παράγουν σάλιο και δάκρυα, προκαλώντας ξηρότητα σε στόμα και μάτια. Παρότι συχνά αναφέρεται ως «σπάνιο», στην πραγματικότητα προσβάλλει περίπου το 0,5–1% του πληθυσμού, και οι γυναίκες πλήττονται σημαντικά περισσότερο από τους άνδρες, σε αναλογία περίπου 9:1.

Αυτό το αυτοάνοσο σύστημα μπορεί να παραμείνει υποδιαγνωσμένο για χρόνια, καθώς τα πρώτα συμπτώματα συχνά είναι ήπια ή συγχέονται με άλλες καταστάσεις. Η έγκαιρη αναγνώριση των βασικών συμπτωμάτων είναι σημαντική για τη διαχείριση της νόσου και την πρόληψη επιπλοκών.

1. Ξηρά μάτια

Το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα του Sjögren είναι η ξηρότητα των ματιών, η οποία μπορεί να προκαλέσει καύσο, ερεθισμό, αίσθηση «άμμου» ή ξένου σώματος, και αυξημένη ευαισθησία στο φως. Η μείωση της παραγωγής δακρύων καθιστά δύσκολη τη φυσική ενυδάτωση του οφθαλμού, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε φλεγμονές ή ακόμη και σε βλάβη του κερατοειδούς εάν δεν αντιμετωπιστεί.

2. Ξηρότητα στόματος

Η ξηροστομία είναι άλλο ένα κλασικό σημάδι. Η μειωμένη παραγωγή σάλιου δυσκολεύει την κατάποση, την ομιλία και την καλή στοματική υγιεινή. Οι ασθενείς μπορεί να εμφανίσουν αυξημένη τερηδόνα, ουλίτιδα ή δυσκολία στη γεύση. Η επαρκής ενυδάτωση, η χρήση τεχνητού σάλιου και η τακτική οδοντιατρική παρακολούθηση βοηθούν στη διαχείριση αυτού του συμπτώματος.

3. Κόπωση και αίσθημα εξάντλησης

Η χρόνια κόπωση είναι συχνό φαινόμενο σε αυτοάνοσα νοσήματα και το Sjögren δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι ασθενείς συχνά αναφέρουν έντονη εξάντληση που δεν ανακουφίζεται με ξεκούραση, δυσκολεύοντας την καθημερινή ζωή και τις επαγγελματικές δραστηριότητες. Η αναγνώριση αυτού του συμπτώματος είναι σημαντική, καθώς η κόπωση μπορεί να συνδέεται και με άλλες επιπλοκές, όπως φλεγμονές των αρθρώσεων.

4. Πόνοι στις αρθρώσεις και μυϊκή δυσκαμψία

Πολλοί ασθενείς με Sjögren εμφανίζουν ήπιο έως μέτριο πόνο στις αρθρώσεις, κυρίως στα χέρια, τους καρπούς και τα γόνατα. Η μυϊκή δυσκαμψία είναι συχνή, ιδιαίτερα μετά από περιόδους αδράνειας. Αν και οι φλεγμονές δεν είναι τόσο έντονες όσο σε άλλες αυτοάνοσες αρθρίτιδες, η τακτική άσκηση και η φυσιοθεραπεία βοηθούν στη διατήρηση της κινητικότητας.

5. Δερματικά συμπτώματα

Το σύνδρομο Sjögren μπορεί να προκαλέσει ξηρότητα του δέρματος, φαγούρα ή εξανθήματα. Σε μερικές περιπτώσεις εμφανίζεται ερύθημα ή αλλαγές στον χρωματισμό του δέρματος, ειδικά όταν υπάρχει φωτοευαισθησία. Η χρήση ενυδατικών κρεμών και η αποφυγή υπερβολικής έκθεσης στον ήλιο είναι βασικά μέτρα αυτοφροντίδας.

6. Δυσκολία κατάποσης και πρήξιμο στους σιελογόνους αδένες

Η χρόνια φλεγμονή των σιελογόνων αδένων μπορεί να προκαλέσει πρήξιμο και αίσθηση βάρους στο πρόσωπο. Επιπλέον, η ξηρότητα και η φλεγμονή δυσκολεύουν την κατάποση στερεών τροφών και την ομιλία. Η παρακολούθηση από ειδικό ΩΡΛ και η χρήση σιέλου-παράγοντα για ενυδάτωση μπορεί να μειώσει τα συμπτώματα.

7. Προβλήματα σε άλλα όργανα

Αν και το Sjögren επηρεάζει κυρίως μάτια και στόμα, σε μερικούς ασθενείς μπορεί να προκαλέσει φλεγμονές σε νεφρά, πνεύμονες, ήπαρ και αγγεία. Η εμφάνιση συμπτωμάτων όπως δύσπνοια, πόνος στην πλάτη ή αλλαγές στα νεφρικά εργαστηριακά αποτελέσματα πρέπει να αξιολογείται άμεσα από γιατρό.

Πότε να ζητήσετε ιατρική βοήθεια

Η διάγνωση του συνδρόμου Sjögren βασίζεται σε συνδυασμό κλινικών συμπτωμάτων, εξετάσεων αίματος για αντισώματα και αξιολόγηση της λειτουργίας των σιελογόνων και δακρυϊκών αδένων. Αν παρατηρήσετε ξηρότητα στα μάτια ή στο στόμα, ανεξήγητη κόπωση, πόνο στις αρθρώσεις ή πρήξιμο στο πρόσωπο, είναι σημαντικό να απευθυνθείτε σε ρευματολόγο ή παθολόγο.

Το σύνδρομο Sjögren είναι ένα αυτοάνοσο που συχνά παραμένει υποδιαγνωσμένο, παρά τα χαρακτηριστικά συμπτώματά του. Η έγκαιρη αναγνώριση των επτά βασικών σημείων — ξηρά μάτια, ξηρό στόμα, κόπωση, πόνοι στις αρθρώσεις, δερματικά προβλήματα, πρήξιμο στους σιελογόνους αδένες και πιθανή προσβολή άλλων οργάνων — μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής. Με τη σωστή φαρμακευτική και συμπληρωματική αντιμετώπιση, οι ασθενείς μπορούν να διαχειριστούν τα συμπτώματα και να διατηρήσουν τη λειτουργικότητα και την ανεξαρτησία τους για πολλά χρόνια.

Φανταστείτε να μπαίνετε σε έναν κόσμο όπου όλα είναι άγνωστα. Περιτριγυρισμένοι από αιωρούμενους σχηματισμούς σε έντονα χρώματα, δεν υπάρχει πάτωμα, καμία σταθερή επιφάνεια και καμία οικεία εργασία που να μπορείτε να εκτελέσετε. Τι θα κάνατε; Πώς θα αποφασίζατε τι να κάνετε – μήπως με την τεχνητή νοημοσύνη;

Συνήθως, υποθέτουμε ότι η απάντηση βρίσκεται στον εγκέφαλο: σκεπτόμαστε, σχεδιάζουμε, εκτελούμε. Ωστόσο, η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από τον εγκέφαλο. «Συνήθως νομίζουμε ότι αντιμετωπίζουμε νέες καταστάσεις σκεπτόμενοι και σχεδιάζοντας. Αυτή, ωστόσο, δεν είναι όλη η αλήθεια», λέει ο Martin Peter Pleiss, ερευνητής στο Κέντρο Διεπιστημονικών Σπουδών Ρυθμού, Χρόνου και Κίνησης (RITMO) του Πανεπιστημίου του Όσλο.

Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί μόνος του

Η παραδοσιακή επιστημονική άποψη απέδιδε στον εγκέφαλο σχεδόν ολόκληρη την ευθύνη για την ανθρώπινη νόηση. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, όμως, η έρευνα άρχισε να αναγνωρίζει τον καθοριστικό ρόλο του σώματος. Η επιστήμη της γνωστικής νευροεπιστήμης έχει δείξει ότι οι κινητικές περιοχές του εγκεφάλου ενεργοποιούνται ακόμη και κατά την κατανόηση της γλώσσας και ότι η στάση του σώματός μας μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων.

Η συνειδητοποίηση αυτή οδήγησε στην ανάπτυξη του πλαισίου της γνωστικής επιστήμης γνωστού ως 4E cognition – ένας όρος που εισήχθη το 2007 και αναφέρεται σε μια οικογένεια θεωριών που τονίζουν ότι η γνωστική λειτουργία εξαρτάται από το σώμα και το περιβάλλον μας. Οι τέσσερις «E» σημαίνουν: Embodied (Ενσωματωμένη), Embedded (Ενσωματωμένη στο περιβάλλον), Enactive (Δραστηριακή) και Extended (Επεκταμένη).

«Αυτό το πλαίσιο λαμβάνει σοβαρά υπόψη το γεγονός ότι είμαστε σώματα που κινούνται μέσα σε περιβάλλοντα, όχι απλώς εγκέφαλοι που επεξεργάζονται δεδομένα», εξηγεί ο Pleiss, προσθέτοντας ότι η έννοια της ενσωματωμένης νόησης έχει βαθιές ιστορικές ρίζες, που φτάνουν έως τον φιλόσοφο Maurice Merleau-Ponty και τη σκέψη περί ενσώματης εμπειρίας.

Η ενσώματη νόηση στην πράξη

Η έννοια της ενσώματης νόησης υποδηλώνει ότι η αντίληψη, η μνήμη και η λήψη αποφάσεων δεν λαμβάνουν χώρα μόνο εντός του εγκεφάλου, αλλά μέσα από τη συνεργασία εγκεφάλου και σώματος. Για παράδειγμα, όταν προσπαθούμε να λύσουμε ένα νέο πρόβλημα ή να προσανατολιστούμε σε άγνωστο χώρο, η κίνηση των χεριών, η στάση του σώματος, ακόμη και η αναπνοή μας μπορούν να επηρεάσουν την ικανότητά μας να κατανοήσουμε και να αλληλεπιδράσουμε με το περιβάλλον.

Ένα απλό παράδειγμα είναι η γλώσσα: λέξεις όπως «κρατώ», «πιάνω» ή «σπρώχνω» ενεργοποιούν νευρωνικά κυκλώματα που συνδέονται με τις κινητικές περιοχές, αποδεικνύοντας ότι η κατανόηση μιας έννοιας μπορεί να είναι κυριολεκτικά κινητική. Παρομοίως, η εκμάθηση μέσω χειροπρακτικών δραστηριοτήτων ή η εμπλοκή σε περιβάλλοντα που απαιτούν σωματική προσαρμογή μπορεί να ενισχύσει την ικανότητα μάθησης και προσαρμογής σε νέες συνθήκες.

Το περιβάλλον ως συνεργάτης στη νόηση

Η 4E cognition υπογραμμίζει επίσης τον ρόλο του περιβάλλοντος στη σκέψη μας. Δεν είμαστε απομονωμένοι στον εγκέφαλό μας· χρησιμοποιούμε εργαλεία, αντικείμενα και την ίδια τη χωρική διάταξη γύρω μας για να σκεφτούμε και να δράσουμε. Από την καθημερινή χρήση ενός ημερολογίου έως την εξερεύνηση νέων χώρων, το περιβάλλον συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία της γνώσης.

Ο Pleiss σημειώνει ότι η προοπτική αυτή δεν αλλάζει μόνο τον τρόπο που κατανοούμε τη σκέψη, αλλά έχει πρακτικές εφαρμογές σε εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, τη ρομποτική, την αποκατάσταση μετά από τραυματισμούς και την ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων που αξιοποιούν τη φυσική αλληλεπίδραση με τον χώρο.

 Ο εγκέφαλος ως μέρος ενός ευρύτερου συστήματος

Η σύγχρονη επιστήμη αναδεικνύει ότι η νόηση δεν είναι αποκλειστικά προϊόν του εγκεφάλου, αλλά ενός συστήματος που περιλαμβάνει το σώμα και το περιβάλλον. Η ενσώματη, ενσωματωμένη νόηση δείχνει ότι η γνώση και η αντίληψη είναι δυναμικές διεργασίες που προκύπτουν από τη συνεργασία ανάμεσα στον εγκέφαλο, το σώμα και το περιβάλλον.

Όταν βρισκόμαστε σε άγνωστα ή αβέβαια περιβάλλοντα, δεν αρκεί να σκεφτόμαστε ή να σχεδιάζουμε· κινούμαστε, αλληλεπιδρούμε και αντιλαμβανόμαστε μέσω της ενσώματης εμπειρίας μας. Καθώς οι επιστήμονες συνεχίζουν να ερευνούν αυτό το πεδίο, η κατανόηση της 4E cognition μπορεί να μεταμορφώσει την εκπαίδευση, την τεχνολογία, τη θεραπεία και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ίδια μας τη νόηση.

Η νόηση, τελικά, δεν είναι μόνο στον εγκέφαλο. Είναι σε εμάς και στον κόσμο γύρω μας.

Η Αυστραλία αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη έξαρση κρουσμάτων κοκκύτη εδώ και τρεις δεκαετίες. Κατά τη διάρκεια των ετών 2024 και 2025 καταγράφηκαν 82.513 κρούσματα – ο υψηλότερος αριθμός από την έναρξη της συστηματικής παρακολούθησης το 1991.

Γνωστός και ως «βήχας των 100 ημερών», ο κοκκύτης είναι μια δυνητικά θανατηφόρα αναπνευστική λοίμωξη που προκαλεί έντονες κρίσεις βήχα και πλήττει ιδιαίτερα τα βρέφη. Η παρακολούθηση και η πρόληψη είναι ζωτικής σημασίας για την προστασία των πιο ευάλωτων ομάδων.

Τι είναι ο κοκκύτης;

Ο κοκκύτης προκαλείται από το βακτήριο Bordetella pertussis και μεταδίδεται μέσω στενής επαφής με μολυσμένα άτομα, κυρίως μέσω βήχα ή φτέρνισμα.

Η ασθένεια εκδηλώνεται σε δύο φάσεις:

• Καταρροϊκή φάση: Περιλαμβάνει συμπτώματα σαν κοινό κρυολόγημα, όπως καταρροή και πονόλαιμο.

• Βήχας φάση: Ακολουθεί ένας έντονος και επίμονος βήχας που μπορεί να διαρκέσει από έξι έως δέκα εβδομάδες. Στα βρέφη και τα παιδιά, ο βήχας συνοδεύεται συχνά από υψίσυχνο ήχο κατά την εισπνοή, από τον οποίο προέρχεται και ο όρος «κοκκύτης».

Η ασθένεια είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη για νεογέννητα. Περίπου ένα στα 125 μωρά κάτω των έξι μηνών που νοσούν μπορεί να πεθάνει από επιπλοκές όπως πνευμονία ή εγκεφαλική βλάβη.

Πώς μεταδίδεται

Τα μέλη της οικογένειας και οι φροντιστές αποτελούν την κύρια πηγή μόλυνσης για τα βρέφη, συμβάλλοντας σε περισσότερο από το 50% των περιπτώσεων. Τα βρέφη μπορούν επίσης να μολυνθούν από αδέλφια ή εργαζόμενους στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης.

Σε μεγαλύτερα παιδιά και ενήλικες, οι επιπλοκές μπορεί να περιλαμβάνουν διακοπτόμενο ύπνο, πνευμονία ή ακόμη και κατάγματα πλευρών λόγω έντονου βήχα. Τα αντιβιοτικά είναι αποτελεσματικά όταν χορηγούνται έγκαιρα, αλλά έχουν περιορισμένη επίδραση αφού η νόσος έχει ήδη εξελιχθεί.

Υπάρχει εμβόλιο;

Ναι. Το εμβόλιο κατά του κοκκύτη χορηγείται συνδυαστικά με τη διφθερίτιδα και τον τέτανο και αποτελεί μέρος του εθνικού προγράμματος ανοσοποίησης για βρέφη και παιδιά. Μια αναμνηστική δόση χορηγείται στους μαθητές της ΣΤ΄ τάξης.

Οι έγκυες γυναίκες συνιστάται να εμβολιάζονται σε κάθε εγκυμοσύνη, ενισχύοντας τη μεταφορά αντισωμάτων στο μωρό. Μια μελέτη του 2025 από τη Δανία έδειξε ότι ο εμβολιασμός κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης είναι 72% αποτελεσματικός στην πρόληψη του εργαστηριακά επιβεβαιωμένου κοκκύτη στα βρέφη.

Η σημασία του εμβολιασμού ενηλίκων

Αν και τα βρέφη είναι πιο ευάλωτα, ο κοκκύτης μπορεί να προκαλέσει λοίμωξη σε όλες τις ηλικίες. Ιδιαίτερα οι ενήλικες άνω των 50 ετών αποτελούν ομάδα υψηλού κινδύνου και πρέπει να κάνουν αναμνηστική δόση κάθε δέκα χρόνια. Στην Αυστραλία, μόνο περίπου το 20% των ενηλίκων 50 ετών και άνω έχουν λάβει το εμβόλιο τα τελευταία δέκα χρόνια.

Η εθνική ρυθμιστική αρχή εμβολίων της Αυστραλίας ελέγχει την ασφάλεια των εμβολίων κάθε χρόνο και τα δεδομένα δείχνουν ότι είναι ασφαλή και συνεχίζουν να προστατεύουν άτομα όλων των ηλικιών.

Γιατί αυξάνονται τα κρούσματα;

Ο κοκκύτης είναι δύσκολος στον έλεγχο, καθώς η ανοσία είτε από εμβολιασμό είτε από φυσική λοίμωξη μειώνεται με την πάροδο του χρόνου. Αυτό οδηγεί σε επιδημίες περίπου κάθε δύο έως τρία χρόνια.

Επιπλέον, τα ποσοστά ανοσοποίησης στην παιδική ηλικία στην Αυστραλία για το 2024-25 ήταν τα χαμηλότερα της τελευταίας δεκαετίας. Οι ενήλικες που δεν έχουν κάνει αναμνηστική δόση αποτελούν επίσης δεξαμενή μετάδοσης για τα βρέφη.

Η διάγνωση γίνεται συχνά με PCR τεστ από δείγμα λαιμού, με την επίσκεψη στον γενικό ιατρό και την αποστολή του δείγματος στο εργαστήριο. Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται από τις αρχές υγείας από τη δεκαετία του 2000 και παραμένει το πιο αξιόπιστο εργαλείο για την ταυτοποίηση των κρουσμάτων.

Η έξαρση κοκκύτη στην Αυστραλία αποτελεί προειδοποίηση για τη σημασία της ανοσοποίησης σε όλες τις ηλικίες. Ο εμβολιασμός βρεφών, παιδιών, εγκύων και ενηλίκων, σε συνδυασμό με την έγκαιρη διάγνωση και τη σωστή χρήση αντιβιοτικών, είναι τα πιο αποτελεσματικά μέτρα για τον περιορισμό της μετάδοσης και την προστασία των πιο ευάλωτων, ειδικά των βρεφών κάτω των έξι μηνών.

Η παρακολούθηση των ποσοστών εμβολιασμού και η ενημέρωση του κοινού παραμένουν κρίσιμα εργαλεία για την αντιμετώπιση της νόσου και τη μείωση της επιδημιολογικής πίεσης στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης.