Οι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές δεν εμφανίζονται πάντα με προφανή τρόπο. Συχνά συνδέονται με επιλογές και συνήθειες που βλάπτουν τη σωματική ή ψυχική υγεία ενός ατόμου, όπως η χρόνια αναβλητικότητα, η παραμέληση των προσωπικών αναγκών, οι εξαρτήσεις ή η διατήρηση τοξικών σχέσεων. Ωστόσο, πέρα από το ίδιο το άτομο που τις εκδηλώνει, σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίζει και το περιβάλλον του. Σε ορισμένες περιπτώσεις, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, η στάση μας μπορεί να διευκολύνει ή να ενισχύει τέτοιες συμπεριφορές.
Η κατανόηση αυτού του φαινομένου είναι σημαντική, καθώς η υποστήριξη προς έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αποδεχόμαστε ή διευκολύνουμε κάθε επιλογή του.
Τι σημαίνει «διευκόλυνση» μιας προβληματικής συμπεριφοράς;
Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «ενίσχυση» για να περιγράψει καταστάσεις στις οποίες οι αντιδράσεις του περιβάλλοντος συμβάλλουν στη διατήρηση μιας δυσλειτουργικής συμπεριφοράς. Αυτό δεν γίνεται συνήθως από κακή πρόθεση. Αντίθετα, προκύπτει από την επιθυμία να προστατεύσουμε ή να βοηθήσουμε κάποιον που αγαπάμε.
Για παράδειγμα, όταν καλύπτουμε συνεχώς τα λάθη ενός ατόμου, αναλαμβάνουμε τις ευθύνες του ή δικαιολογούμε κάθε αρνητική του επιλογή, μπορεί άθελά μας να του στερούμε την ευκαιρία να αναγνωρίσει τις συνέπειες των πράξεών του και να αναζητήσει λύσεις.
Η υπερβολική προστασία
Η προστατευτική στάση είναι φυσιολογική, ιδιαίτερα απέναντι σε μέλη της οικογένειας ή στενούς φίλους. Ωστόσο, όταν μετατρέπεται σε υπερπροστασία, μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα.
Ένας γονέας που λύνει συνεχώς όλα τα προβλήματα του παιδιού του ή ένας σύντροφος που αναλαμβάνει διαρκώς τις ευθύνες του άλλου μπορεί να συμβάλλει, χωρίς να το θέλει, στη διατήρηση ανώριμων ή επιζήμιων συμπεριφορών. Το άτομο δεν μαθαίνει να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες μόνο του και εξαρτάται όλο και περισσότερο από τους γύρω του.
Οι δικαιολογίες που γίνονται συνήθεια
Πολλές φορές οι άνθρωποι αναζητούν εξηγήσεις για τη συμπεριφορά ενός αγαπημένου προσώπου. Η κατανόηση είναι σημαντική, όμως η συνεχής δικαιολόγηση μπορεί να γίνει παγίδα.
Φράσεις όπως «περνάει δύσκολα», «είναι απλώς μια κακή περίοδος» ή «δεν φταίει πραγματικά» μπορεί να έχουν βάση σε ορισμένες περιπτώσεις. Όταν όμως χρησιμοποιούνται διαρκώς για να εξηγούν επαναλαμβανόμενες αρνητικές συμπεριφορές, ενδέχεται να εμποδίζουν την αναγνώριση του προβλήματος και την ανάγκη για αλλαγή.
Η δυσκολία να θέσουμε όρια
Η θέσπιση ορίων αποτελεί βασικό στοιχείο κάθε υγιούς σχέσης. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να πουν «όχι» επειδή φοβούνται ότι θα πληγώσουν τον άλλον ή θα δημιουργήσουν συγκρούσεις.
Η απουσία ορίων μπορεί να οδηγήσει σε καταστάσεις όπου οι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές συνεχίζονται ανεξέλεγκτα. Όταν κάποιος γνωρίζει ότι οι γύρω του θα καλύψουν πάντα τις συνέπειες των πράξεών του, μειώνεται το κίνητρο για αλλαγή.
Τα όρια δεν αποτελούν ένδειξη αδιαφορίας. Αντίθετα, δείχνουν σεβασμό τόσο προς τον εαυτό μας όσο και προς το άλλο άτομο.
Η διαφορά ανάμεσα στη στήριξη και τη διευκόλυνση
Η υποστήριξη σημαίνει ότι στεκόμαστε δίπλα σε κάποιον, τον ακούμε, τον ενθαρρύνουμε και τον βοηθούμε να αναζητήσει λύσεις. Η διευκόλυνση, αντίθετα, συμβαίνει όταν αφαιρούμε κάθε ευθύνη από το άτομο ή επιτρέπουμε τη συνέχιση μιας επιβλαβούς συμπεριφοράς χωρίς συνέπειες.
Για παράδειγμα, είναι διαφορετικό να ενθαρρύνουμε έναν φίλο να ζητήσει επαγγελματική βοήθεια και διαφορετικό να καλύπτουμε διαρκώς προβλήματα που προκαλούνται από τις επιλογές του. Η πραγματική στήριξη στοχεύει στην ενδυνάμωση και όχι στην εξάρτηση.
Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε ουσιαστικά;
Η ουσιαστική βοήθεια ξεκινά από την ειλικρινή επικοινωνία. Η έκφραση ανησυχίας με σεβασμό και χωρίς επικριτικό τόνο μπορεί να βοηθήσει το άτομο να δει την κατάσταση πιο καθαρά. Παράλληλα, είναι σημαντικό να ενθαρρύνεται η ανάληψη προσωπικής ευθύνης και, όπου χρειάζεται, η αναζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης.
Εξίσου σημαντικό είναι να φροντίζουμε και τη δική μας ψυχική ευεξία. Η συνεχής προσπάθεια να «σώσουμε» κάποιον μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική εξουθένωση και να επηρεάσει αρνητικά τη δική μας ζωή.
Οι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές αποτελούν σύνθετα φαινόμενα που επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες. Αν και οι περισσότεροι άνθρωποι ενεργούν με καλή πρόθεση, η υπερβολική προστασία, η απουσία ορίων και η συνεχής δικαιολόγηση μπορούν άθελά τους να συμβάλουν στη διατήρηση ενός προβλήματος. Η πραγματική υποστήριξη δεν σημαίνει ότι αναλαμβάνουμε τις ευθύνες του άλλου, αλλά ότι τον βοηθάμε να αναγνωρίσει τις δυσκολίες του, να αναπτύξει υγιείς μηχανισμούς αντιμετώπισης και να κάνει βήματα προς μια πιο ισορροπημένη ζωή.
