Όταν οι κακοποιημένες μητέρες γίνονται κατηγορούμενες: Η νέα έρευνα που θέτει δύσκολα ερωτήματα

Μια νέα σημαντική έρευνα από το Πανεπιστήμιο του Έξετερ έρχεται να εξετάσει ένα από τα πιο σύνθετα και λιγότερο μελετημένα ζητήματα της ποινικής δικαιοσύνης: γιατί και πώς κακοποιημένες μητέρες που είναι οι ίδιες θύματα ενδοοικογενειακής βίας καταλήγουν να διώκονται ποινικά όταν τα παιδιά τους υφίστανται κακοποίηση. Η μελέτη, με επικεφαλής τη Δρ. Σαρλότ Μπίσοπ από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Έξετερ, χρηματοδοτείται από το Συμβούλιο Έρευνας Τεχνών και Ανθρωπιστικών Επιστημών του Ηνωμένου Βασιλείου και φιλοδοξεί να απαντήσει σε κρίσιμα ερωτήματα γύρω από το αδίκημα της «μη προστασίας».

Τι είναι το αδίκημα της «μη προστασίας»;

Το συγκεκριμένο αδίκημα εισήχθη στο Ηνωμένο Βασίλειο το 2004, μέσω του νόμου περί ενδοοικογενειακής βίας, εγκλήματος και θυμάτων. Αρχικός σκοπός του ήταν να διευκολύνει τη δίωξη σε περιπτώσεις θανάτου ή σοβαρής κακοποίησης παιδιών, όταν δεν μπορούσε να αποδειχθεί ποιος από τους ενήλικες του σπιτιού ήταν ο άμεσος δράστης.

Ο νόμος προβλέπει ότι ένας γονέας μπορεί να διωχθεί εάν γνώριζε ή «όφειλε να γνωρίζει» ότι το παιδί διέτρεχε σοβαρό κίνδυνο και δεν έλαβε τα απαραίτητα μέτρα για να το προστατεύσει.

Ωστόσο, αυτό ακριβώς το σημείο έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Τι σημαίνει στην πράξη «εύλογα μέτρα»; Πότε μια μητέρα είχε πραγματικά τη δυνατότητα να παρέμβει και πότε η ίδια βρισκόταν εγκλωβισμένη σε ένα περιβάλλον φόβου και ελέγχου;

Οι μητέρες ως θύματα και κατηγορούμενες

Πολλές γυναίκες που διώκονται με βάση αυτό το αδίκημα έχουν υποστεί οι ίδιες σοβαρή ενδοοικογενειακή βία. Ζουν υπό καθεστώς απειλών, ψυχολογικής κακοποίησης και καταναγκαστικού ελέγχου από τον σύντροφό τους.

Σε τέτοιες συνθήκες, η δυνατότητα λήψης αποφάσεων περιορίζεται σημαντικά. Ο φόβος για αντίποινα, η οικονομική εξάρτηση, η κοινωνική απομόνωση και η ανησυχία για την ασφάλεια των παιδιών αποτελούν καθημερινή πραγματικότητα.

Παρά τα παραπάνω, αρκετές φορές οι μητέρες αυτές αντιμετωπίζονται από το σύστημα πρωτίστως ως υπεύθυνες για την αποτυχία προστασίας των παιδιών τους, αντί να αναγνωρίζονται ως θύματα βίας που λειτουργούσαν κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.

Οι αντικρουόμενες πιέσεις

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που θα διερευνήσει η έρευνα αφορά τα διλήμματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες αυτές.

Αν παραμείνουν στη σχέση με τον κακοποιητικό σύντροφο, μπορεί να κατηγορηθούν ότι δεν προστάτευσαν επαρκώς τα παιδιά τους.

Αν αποφασίσουν να φύγουν, ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωπες με αποφάσεις οικογενειακών δικαστηρίων που επιτρέπουν στον πατέρα να συνεχίσει να έχει επαφή με τα παιδιά, πολλές φορές χωρίς επαρκή εποπτεία. Επιπλέον, η αποχώρηση από μια κακοποιητική σχέση αποτελεί συχνά την πιο επικίνδυνη περίοδο για μια γυναίκα, καθώς αυξάνεται ο κίνδυνος σοβαρής βίας.

Με άλλα λόγια, οι μητέρες μπορεί να βρεθούν παγιδευμένες ανάμεσα σε επιλογές που καμία δεν φαίνεται πραγματικά ασφαλής.

Ο ρόλος των κοινωνικών ανισοτήτων

Η μελέτη θα εξετάσει επίσης πώς παράγοντες όπως η φτώχεια, ο ρατσισμός, η αναπηρία ή τα προβλήματα ψυχικής υγείας επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται αυτές οι γυναίκες από το σύστημα δικαιοσύνης.

Οι διασταυρούμενες μορφές ανισότητας μπορεί να αυξάνουν την ευαλωτότητα των μητέρων και να περιορίζουν την πρόσβασή τους σε υποστηρικτικές υπηρεσίες, νομική βοήθεια και ασφαλείς δομές φιλοξενίας.

Γιατί έχει σημασία αυτή η έρευνα;

Η ποινική δίωξη και η φυλάκιση μιας μητέρας δεν επηρεάζουν μόνο την ίδια. Οι συνέπειες αγγίζουν τα παιδιά, τους συγγενείς και ολόκληρη την κοινότητα.

Η έρευνα της Δρ. Μπίσοπ φιλοδοξεί να ανοίξει έναν ευρύτερο διάλογο για το πώς ορίζεται η γονική ευθύνη σε περιβάλλοντα κακοποίησης και κατά πόσο οι νόμοι λαμβάνουν υπόψη τη σύνθετη πραγματικότητα που βιώνουν οι γυναίκες αυτές.

Η προστασία των παιδιών αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα. Ωστόσο, η απόδοση ευθυνών απαιτεί προσεκτική κατανόηση των συνθηκών μέσα στις οποίες λαμβάνονται οι αποφάσεις. Όταν μια μητέρα είναι και η ίδια θύμα βίας, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι έκανε ή δεν έκανε, αλλά και ποιες πραγματικές επιλογές είχε στη διάθεσή της.

Η νέα αυτή έρευνα υπενθυμίζει ότι η δικαιοσύνη οφείλει να εξετάζει όχι μόνο τις πράξεις, αλλά και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτές εκτυλίσσονται. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει μια πιο δίκαιη και αποτελεσματική προσέγγιση στην προστασία τόσο των παιδιών όσο και των γυναικών που προσπαθούν να επιβιώσουν μέσα σε κύκλους κακοποίησης.