Για τους περισσότερους ανθρώπους, η φαντασία μοιάζει με μια κοινή ανθρώπινη εμπειρία. Όταν διαβάζουν ένα βιβλίο, μπορούν να «δουν» τους χαρακτήρες, να φανταστούν ένα τοπίο ή να ανακαλέσουν τη μυρωδιά ενός αγαπημένου φαγητού. Όμως η επιστήμη αποκαλύπτει ότι οι εσωτερικές μας εμπειρίες μπορεί να διαφέρουν εντυπωσιακά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Μια νέα μελέτη εξετάζει τα λεγόμενα «τυφλά μυαλά» — ανθρώπους με αφαντασία (aphantasia), δηλαδή την αδυναμία να δημιουργούν νοητικές εικόνες — και αποκαλύπτει ότι ακόμη και τα όνειρα δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Κάποιοι άνθρωποι ονειρεύονται με έντονες εικόνες, ήχους και αισθήσεις, ενώ άλλοι βιώνουν τα όνειρά τους χωρίς οπτικές ή ακουστικές παραστάσεις.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι η ανθρώπινη φαντασία δεν είναι ένα ενιαίο σύστημα, αλλά ένα πολύπλοκο φάσμα διαφορετικών εμπειριών.
Τι είναι η αφαντασία;
Η αφαντασία είναι μια κατάσταση κατά την οποία ένα άτομο δεν μπορεί να δημιουργήσει εκούσιες νοητικές εικόνες. Για παράδειγμα, αν ζητηθεί από κάποιον να φανταστεί ένα κόκκινο μήλο, οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να σχηματίσουν μια εικόνα στο μυαλό τους.
Ένα άτομο με αφαντασία μπορεί να γνωρίζει πώς μοιάζει ένα μήλο, να θυμάται πληροφορίες γι’ αυτό, αλλά να μην μπορεί να «δει» την εικόνα του εσωτερικά.
Ωστόσο, η αφαντασία δεν αφορά μόνο την όραση. Μερικοί άνθρωποι δυσκολεύονται να φανταστούν ήχους, γεύσεις, μυρωδιές ή αγγίγματα. Άλλοι μπορεί να έχουν πολύ έντονες εμπειρίες σε ορισμένες αισθήσεις και καθόλου σε άλλες.
Όνειρα χωρίς εικόνες αλλά με αισθήσεις
Η νέα έρευνα εξέτασε ανθρώπους με αφαντασία για να κατανοήσει αν η εμπειρία των ονείρων τους αντικατοπτρίζει τον τρόπο με τον οποίο φαντάζονται όταν είναι ξύπνιοι.
Οι ερευνητές μελέτησαν 84 άτομα με οπτική αφαντασία και τα συνέκριναν με 121 άτομα χωρίς αυτή την ιδιαιτερότητα. Οι συμμετέχοντες περιέγραψαν τόσο τα όνειρά τους όσο και τις καθημερινές εμπειρίες φαντασίας τους.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι πολλοί άνθρωποι με αφαντασία είχαν όνειρα παρόμοια με τη φαντασία τους όταν είναι ξύπνιοι.
Ωστόσο, υπήρχαν σημαντικές εξαιρέσεις.
Κάποιοι άνθρωποι που δεν μπορούσαν να φανταστούν εικόνες στην καθημερινή ζωή ανέφεραν ότι στα όνειρά τους έβλεπαν εικόνες. Άλλοι δεν είχαν ούτε οπτικές ούτε ακουστικές εμπειρίες κατά τη διάρκεια του ύπνου.
Αυτό δείχνει ότι ο εγκέφαλος μπορεί να λειτουργεί διαφορετικά από άτομο σε άτομο.
Γιατί κάποιοι άνθρωποι μυρίζουν ή γεύονται στα όνειρά τους;
Η μελέτη αποκάλυψε επίσης μεγάλες διαφορές στις αισθητηριακές εμπειρίες των ονείρων.
Ορισμένοι άνθρωποι μπορούν να ονειρευτούν μυρωδιές, όπως το άρωμα ενός λουλουδιού ή το φαγητό που μαγειρεύεται. Άλλοι δεν έχουν ποτέ τέτοια εμπειρία.
Παρόμοιες διαφορές εμφανίζονται και στην αφή ή στη γεύση. Κάποιος μπορεί να ονειρευτεί ότι αγγίζει ένα αντικείμενο και να αισθανθεί την υφή του, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να βιώνει τα όνειρα μόνο ως μια σειρά γεγονότων ή σκέψεων.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι που συχνά βιώνουν συγκεκριμένες αισθήσεις στα όνειρά τους έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να μπορούν να τις φανταστούν και όταν είναι ξύπνιοι.
Για παράδειγμα, κάποιος που μπορεί να φανταστεί εύκολα τη μυρωδιά ενός φαγητού στην καθημερινότητά του είναι πιθανότερο να αναφέρει και μυρωδιές στα όνειρά του.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο;
Οι επιστήμονες προσπαθούν τώρα να καταλάβουν αν οι διαφορές αυτές οφείλονται στον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου.
Μια πιθανότητα είναι ότι οι άνθρωποι με αφαντασία έχουν την ικανότητα να δημιουργούν νοητικές εικόνες, αλλά ο εγκέφαλός τους δεν επιτρέπει τη συνειδητή πρόσβαση σε αυτές όταν είναι ξύπνιοι.
Μια άλλη πιθανότητα είναι ότι σε ορισμένους ανθρώπους ο εγκέφαλος δεν δημιουργεί εξαρχής συγκεκριμένα είδη φανταστικών αισθήσεων, είτε κατά την εγρήγορση είτε κατά τον ύπνο.
Η απάντηση μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα πώς ο εγκέφαλος δημιουργεί τη συνειδητή εμπειρία.
Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι τα ίδια όνειρα
Η έρευνα έδειξε ότι οι διαφορές δεν περιορίζονται μόνο στα άτομα με αφαντασία.
Ακόμη και άνθρωποι που μπορούν να δημιουργούν εικόνες στο μυαλό τους έχουν διαφορετικούς συνδυασμούς αισθήσεων στα όνειρά τους. Κάποιοι δεν έχουν ποτέ οσφρητικές εμπειρίες στα όνειρα, ενώ άλλοι δεν βιώνουν αισθήσεις αφής.
Αυτό σημαίνει ότι όταν κάποιος περιγράφει ένα όνειρο, η εμπειρία του μπορεί να είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη ενός άλλου ανθρώπου.
Γιατί έχει σημασία αυτή η ανακάλυψη;
Η κατανόηση της φαντασίας έχει σημαντικές εφαρμογές στην ψυχολογία, την εκπαίδευση και τη θεραπεία.
Πολλές ψυχολογικές τεχνικές βασίζονται στη νοητική απεικόνιση. Για παράδειγμα, οι θεραπευτές συχνά ζητούν από τους ανθρώπους να φανταστούν ένα ασφαλές μέρος ή μια θετική εμπειρία. Όμως δεν είναι σαφές αν αυτές οι τεχνικές λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο για άτομα που δεν μπορούν να δημιουργήσουν εικόνες.
Παρόμοια ερωτήματα υπάρχουν και στην εκπαίδευση. Πολλοί εκπαιδευτικοί ενθαρρύνουν τα παιδιά να «φαντάζονται εικόνες» όταν διαβάζουν, χωρίς να γνωρίζουν ότι κάποια παιδιά ίσως δεν έχουν αυτή την ικανότητα.
Ο εγκέφαλος δημιουργεί διαφορετικούς κόσμους
Η νέα μελέτη υπενθυμίζει ότι δεν υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος να φανταζόμαστε, να θυμόμαστε ή να ονειρευόμαστε. Ο κάθε εγκέφαλος δημιουργεί τη δική του εσωτερική πραγματικότητα.
Για κάποιους ανθρώπους τα όνειρα είναι κινηματογραφικές εμπειρίες γεμάτες εικόνες, ήχους και μυρωδιές. Για άλλους είναι περισσότερο μια αίσθηση, μια σκέψη ή μια ιστορία χωρίς εικόνες.
Η επιστήμη μόλις αρχίζει να κατανοεί αυτή την εκπληκτική ποικιλία της ανθρώπινης συνείδησης και ίσως στο μέλλον αποκαλύψει ακόμη περισσότερα μυστικά για το πώς ο εγκέφαλός μας δημιουργεί τον προσωπικό μας κόσμο.
Βρείτε μας στο Google News. Πατήστε εδώ!