Φανταστείτε να μπαίνετε σε έναν κόσμο όπου όλα είναι άγνωστα. Περιτριγυρισμένοι από αιωρούμενους σχηματισμούς σε έντονα χρώματα, δεν υπάρχει πάτωμα, καμία σταθερή επιφάνεια και καμία οικεία εργασία που να μπορείτε να εκτελέσετε. Τι θα κάνατε; Πώς θα αποφασίζατε τι να κάνετε – μήπως με την τεχνητή νοημοσύνη;
Συνήθως, υποθέτουμε ότι η απάντηση βρίσκεται στον εγκέφαλο: σκεπτόμαστε, σχεδιάζουμε, εκτελούμε. Ωστόσο, η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από τον εγκέφαλο. «Συνήθως νομίζουμε ότι αντιμετωπίζουμε νέες καταστάσεις σκεπτόμενοι και σχεδιάζοντας. Αυτή, ωστόσο, δεν είναι όλη η αλήθεια», λέει ο Martin Peter Pleiss, ερευνητής στο Κέντρο Διεπιστημονικών Σπουδών Ρυθμού, Χρόνου και Κίνησης (RITMO) του Πανεπιστημίου του Όσλο.
Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί μόνος του
Η παραδοσιακή επιστημονική άποψη απέδιδε στον εγκέφαλο σχεδόν ολόκληρη την ευθύνη για την ανθρώπινη νόηση. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, όμως, η έρευνα άρχισε να αναγνωρίζει τον καθοριστικό ρόλο του σώματος. Η επιστήμη της γνωστικής νευροεπιστήμης έχει δείξει ότι οι κινητικές περιοχές του εγκεφάλου ενεργοποιούνται ακόμη και κατά την κατανόηση της γλώσσας και ότι η στάση του σώματός μας μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων.
Η συνειδητοποίηση αυτή οδήγησε στην ανάπτυξη του πλαισίου της γνωστικής επιστήμης γνωστού ως 4E cognition – ένας όρος που εισήχθη το 2007 και αναφέρεται σε μια οικογένεια θεωριών που τονίζουν ότι η γνωστική λειτουργία εξαρτάται από το σώμα και το περιβάλλον μας. Οι τέσσερις «E» σημαίνουν: Embodied (Ενσωματωμένη), Embedded (Ενσωματωμένη στο περιβάλλον), Enactive (Δραστηριακή) και Extended (Επεκταμένη).
«Αυτό το πλαίσιο λαμβάνει σοβαρά υπόψη το γεγονός ότι είμαστε σώματα που κινούνται μέσα σε περιβάλλοντα, όχι απλώς εγκέφαλοι που επεξεργάζονται δεδομένα», εξηγεί ο Pleiss, προσθέτοντας ότι η έννοια της ενσωματωμένης νόησης έχει βαθιές ιστορικές ρίζες, που φτάνουν έως τον φιλόσοφο Maurice Merleau-Ponty και τη σκέψη περί ενσώματης εμπειρίας.
Η ενσώματη νόηση στην πράξη
Η έννοια της ενσώματης νόησης υποδηλώνει ότι η αντίληψη, η μνήμη και η λήψη αποφάσεων δεν λαμβάνουν χώρα μόνο εντός του εγκεφάλου, αλλά μέσα από τη συνεργασία εγκεφάλου και σώματος. Για παράδειγμα, όταν προσπαθούμε να λύσουμε ένα νέο πρόβλημα ή να προσανατολιστούμε σε άγνωστο χώρο, η κίνηση των χεριών, η στάση του σώματος, ακόμη και η αναπνοή μας μπορούν να επηρεάσουν την ικανότητά μας να κατανοήσουμε και να αλληλεπιδράσουμε με το περιβάλλον.
Ένα απλό παράδειγμα είναι η γλώσσα: λέξεις όπως «κρατώ», «πιάνω» ή «σπρώχνω» ενεργοποιούν νευρωνικά κυκλώματα που συνδέονται με τις κινητικές περιοχές, αποδεικνύοντας ότι η κατανόηση μιας έννοιας μπορεί να είναι κυριολεκτικά κινητική. Παρομοίως, η εκμάθηση μέσω χειροπρακτικών δραστηριοτήτων ή η εμπλοκή σε περιβάλλοντα που απαιτούν σωματική προσαρμογή μπορεί να ενισχύσει την ικανότητα μάθησης και προσαρμογής σε νέες συνθήκες.
Το περιβάλλον ως συνεργάτης στη νόηση
Η 4E cognition υπογραμμίζει επίσης τον ρόλο του περιβάλλοντος στη σκέψη μας. Δεν είμαστε απομονωμένοι στον εγκέφαλό μας· χρησιμοποιούμε εργαλεία, αντικείμενα και την ίδια τη χωρική διάταξη γύρω μας για να σκεφτούμε και να δράσουμε. Από την καθημερινή χρήση ενός ημερολογίου έως την εξερεύνηση νέων χώρων, το περιβάλλον συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία της γνώσης.
Ο Pleiss σημειώνει ότι η προοπτική αυτή δεν αλλάζει μόνο τον τρόπο που κατανοούμε τη σκέψη, αλλά έχει πρακτικές εφαρμογές σε εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, τη ρομποτική, την αποκατάσταση μετά από τραυματισμούς και την ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων που αξιοποιούν τη φυσική αλληλεπίδραση με τον χώρο.
Ο εγκέφαλος ως μέρος ενός ευρύτερου συστήματος
Η σύγχρονη επιστήμη αναδεικνύει ότι η νόηση δεν είναι αποκλειστικά προϊόν του εγκεφάλου, αλλά ενός συστήματος που περιλαμβάνει το σώμα και το περιβάλλον. Η ενσώματη, ενσωματωμένη νόηση δείχνει ότι η γνώση και η αντίληψη είναι δυναμικές διεργασίες που προκύπτουν από τη συνεργασία ανάμεσα στον εγκέφαλο, το σώμα και το περιβάλλον.
Όταν βρισκόμαστε σε άγνωστα ή αβέβαια περιβάλλοντα, δεν αρκεί να σκεφτόμαστε ή να σχεδιάζουμε· κινούμαστε, αλληλεπιδρούμε και αντιλαμβανόμαστε μέσω της ενσώματης εμπειρίας μας. Καθώς οι επιστήμονες συνεχίζουν να ερευνούν αυτό το πεδίο, η κατανόηση της 4E cognition μπορεί να μεταμορφώσει την εκπαίδευση, την τεχνολογία, τη θεραπεία και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ίδια μας τη νόηση.
Η νόηση, τελικά, δεν είναι μόνο στον εγκέφαλο. Είναι σε εμάς και στον κόσμο γύρω μας.
Βρείτε μας στο Google News. Πατήστε εδώ!