Τα όνειρα, αυτές οι εφήμερες αφηγήσεις που γεμίζουν το μυαλό μας κατά τη διάρκεια του ύπνου, αποτελούν μία από τις πιο συναρπαστικές και αινιγματικές εκφάνσεις της ανθρώπινης νόησης. Από τις ψυχαναλυτικές ερμηνείες του Σίγκμουντ Φρόιντ έως τις σύγχρονες προσεγγίσεις της νευροεπιστήμης, η προσπάθεια κατανόησης των ονείρων απασχολεί τους ερευνητές εδώ και αιώνες. Ένα από τα πλέον επίμονα ερωτήματα αφορά το γιατί τα περισσότερα όνειρα ξεχνιούνται σχεδόν αμέσως μετά το ξύπνημα.
Οι πολυπλοκότητες του ονείρου
Για να κατανοήσουμε την αμνησία των ονείρων, είναι απαραίτητο να εξετάσουμε πρώτα τη φύση τους. Τα όνειρα εμφανίζονται κυρίως κατά τη φάση ύπνου REM (Rapid Eye Movement), κατά την οποία η εγκεφαλική δραστηριότητα είναι αυξημένη και σε πολλά σημεία προσομοιάζει με εκείνη της εγρήγορσης. Ο ύπνος REM συνδέεται στενά με τη μάθηση, την επεξεργασία συναισθημάτων και την εδραίωση της μνήμης. Υπό αυτό το πρίσμα, τα όνειρα θεωρούνται συχνά υποπροϊόντα πολύπλοκων γνωστικών διεργασιών. Παρ’ όλα αυτά, η φευγαλέα τους φύση παραμένει ένα ανοιχτό επιστημονικό ζήτημα.
Ονειρική αμνησία και νευροχημεία
Μία από τις επικρατέστερες θεωρίες για την ονειρική αμνησία εστιάζει στη νευροχημική κατάσταση του εγκεφάλου κατά τον ύπνο REM. Σε αυτή τη φάση, τα επίπεδα της ακετυλοχολίνης είναι υψηλά, ενισχύοντας τη νοητική δραστηριότητα και τη δημιουργία ονείρων. Αντίθετα, η νορεπινεφρίνη, νευροδιαβιβαστής κρίσιμος για την ενοποίηση της μνήμης, βρίσκεται σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα. Η έλλειψη νορεπινεφρίνης ενδέχεται να εμποδίζει τη μεταφορά των ονειρικών εμπειριών από τη βραχυπρόθεσμη στη μακροπρόθεσμη μνήμη, οδηγώντας στην ταχεία λήθη τους μετά το ξύπνημα.
Στάδια ύπνου και ανάκληση ονείρων
Ο χρόνος και το στάδιο του ύπνου από το οποίο ξυπνά κανείς φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάκληση των ονείρων. Έρευνες δείχνουν ότι η ανάμνηση είναι πιο πιθανή όταν η αφύπνιση συμβαίνει κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά τη φάση REM. Αντίθετα, όταν το ξύπνημα λαμβάνει χώρα σε στάδια ύπνου εκτός REM, η ανάκληση των ονείρων είναι περιορισμένη. Επιπλέον, όσο μεγαλύτερο είναι το χρονικό διάστημα μεταξύ του τέλους της φάσης REM και της αφύπνισης, τόσο πιο έντονη είναι η «φθορά» της ονειρικής μνήμης.
Ο ρόλος του προμετωπιαίου φλοιού
Ο προμετωπιαίος φλοιός, περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη λογική σκέψη, τον σχεδιασμό και την κωδικοποίηση μνήμης, παρουσιάζει μειωμένη δραστηριότητα κατά τον ύπνο REM. Η υπολειτουργία αυτή ενδέχεται να περιορίζει την ικανότητα του εγκεφάλου να οργανώνει και να αποθηκεύει τις ονειρικές εμπειρίες με τρόπο ανακτήσιμο κατά την εγρήγορση.
Ξεχνάμε τα όνειρα ή δεν τα αποθηκεύουμε ποτέ;
Μία εναλλακτική προσέγγιση υποστηρίζει ότι τα όνειρα δεν ξεχνιούνται με την κλασική έννοια, αλλά αποτυγχάνουν να κωδικοποιηθούν εξαρχής. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, η μνήμη των ονείρων είναι εξ αρχής ασταθής και ατελής, γεγονός που καθιστά την ανάκλησή τους ιδιαίτερα δύσκολη μετά το ξύπνημα.
Η πιθανή λειτουργικότητα της ονειρικής αμνησίας
Ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν ότι η ονειρική αμνησία μπορεί να εξυπηρετεί έναν προσαρμοστικό σκοπό. Η λήθη των ονείρων ίσως επιτρέπει στον εγκέφαλο να «επαναφέρει» τη συνείδηση χωρίς τη συναισθηματική ή γνωστική επιβάρυνση των ονειρικών εικόνων, διευκολύνοντας την ομαλή μετάβαση στην καθημερινή λειτουργικότητα.
Ένα διαχρονικό επιστημονικό αίνιγμα
Παρά την πρόοδο της νευροεπιστήμης, το φαινόμενο της ονειρικής αμνησίας παραμένει εν μέρει ανεξήγητο. Οι υπάρχουσες θεωρίες προσφέρουν πειστικές ερμηνείες, χωρίς ωστόσο να δίνουν οριστικές απαντήσεις. Ίσως ακριβώς αυτή η αβεβαιότητα είναι που καθιστά τα όνειρα ένα από τα πιο γοητευτικά και διαχρονικά μυστήρια της ανθρώπινης συνείδησης.
Βρείτε μας στο Google News. Πατήστε εδώ!