Τα όνειρα αποτελούν μία από τις πιο παράξενες και γοητευτικές λειτουργίες του ανθρώπινου νου. Κατά τη διάρκεια του ύπνου, ο εγκέφαλος δημιουργεί σύνθετες αφηγήσεις, εικόνες και συναισθήματα, τα οποία συχνά μοιάζουν ζωντανά και απολύτως αληθινά. Κι όμως, λίγα λεπτά μετά το ξύπνημα, τα περισσότερα όνειρα εξαφανίζονται σχεδόν ολοκληρωτικά από τη μνήμη μας. Το ερώτημα γιατί συμβαίνει αυτό έχει απασχολήσει φιλοσόφους, ψυχαναλυτές και νευροεπιστήμονες για δεκαετίες.
Ο ρόλος του ύπνου REM στα όνειρα
Η πλειονότητα των ονείρων εμφανίζεται κατά τη φάση του ύπνου REM (Rapid Eye Movement), όταν η εγκεφαλική δραστηριότητα είναι ιδιαίτερα αυξημένη και θυμίζει εκείνη της εγρήγορσης. Σε αυτό το στάδιο, τα μάτια κινούνται γρήγορα, οι μύες του σώματος χαλαρώνουν και ο εγκέφαλος παράγει έντονα νοητικά σενάρια. Ο ύπνος REM έχει συνδεθεί με τη μάθηση, τη συναισθηματική ρύθμιση και την επεξεργασία των αναμνήσεων. Παρ’ όλα αυτά, οι ίδιες αυτές διεργασίες φαίνεται να συνδέονται και με την αδυναμία διατήρησης των ονείρων στη μνήμη.
Νευροχημεία και μνήμη των ονείρων
Μία από τις κυρίαρχες επιστημονικές εξηγήσεις για την ονειρική αμνησία σχετίζεται με τη νευροχημική κατάσταση του εγκεφάλου κατά τον ύπνο REM. Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης, τα επίπεδα της ακετυλοχολίνης είναι υψηλά, γεγονός που ευνοεί την εγκεφαλική διέγερση και τη δημιουργία ονείρων. Αντίθετα, η νορεπινεφρίνη, ένας νευροδιαβιβαστής κρίσιμος για την εδραίωση της μνήμης, βρίσκεται σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα.
Η έλλειψη νορεπινεφρίνης φαίνεται να εμποδίζει τη μεταφορά των ονειρικών εμπειριών από τη βραχυπρόθεσμη στη μακροπρόθεσμη μνήμη. Έτσι, τα όνειρα βιώνονται έντονα τη στιγμή που συμβαίνουν, αλλά δεν αποθηκεύονται αποτελεσματικά, με αποτέλεσμα να χάνονται σχεδόν αμέσως μετά το ξύπνημα.
Το στάδιο αφύπνισης και η ανάκληση των ονείρων
Σημαντικό ρόλο παίζει και το πότε ακριβώς ξυπνάμε. Άτομα που ξυπνούν κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά τον ύπνο REM έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να θυμούνται τα όνειρά τους. Αντίθετα, όταν η αφύπνιση συμβαίνει σε φάσεις μη REM ύπνου, η ανάκληση των ονείρων είναι σαφώς πιο δύσκολη. Επιπλέον, όσο περισσότερος χρόνος μεσολαβεί από το τέλος της φάσης REM μέχρι το ξύπνημα, τόσο πιο γρήγορα εξασθενεί η μνήμη του ονείρου, ένα φαινόμενο που περιγράφεται ως «φθορά των ονείρων».
Ο προμετωπιαίος φλοιός και η κωδικοποίηση
Ο προμετωπιαίος φλοιός, περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με την οργάνωση, τη λογική σκέψη και την κωδικοποίηση των αναμνήσεων, παρουσιάζει μειωμένη δραστηριότητα κατά τον ύπνο REM. Αυτή η λειτουργική «απενεργοποίηση» ενδέχεται να εξηγεί γιατί τα όνειρα συχνά είναι παράλογα, αλλά και γιατί δεν καταγράφονται αποτελεσματικά στη μνήμη. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος ονειρεύεται, αλλά δεν κρατά σημειώσεις.
Ξεχνάμε ή δεν αποθηκεύουμε ποτέ;
Μία εναλλακτική προσέγγιση υποστηρίζει ότι δεν ξεχνάμε τα όνειρα, αλλά αποτυγχάνουμε να τα αποθηκεύσουμε εξαρχής. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, τα όνειρα δεν κωδικοποιούνται ποτέ πλήρως στη μνήμη, επομένως δεν υπάρχει κάτι να ανακληθεί αργότερα. Η εμπειρία του ονείρου είναι πραγματική, αλλά παροδική, σαν μία σκέψη που περνά χωρίς να αφήσει ίχνος.
Η πιθανή λειτουργικότητα της ονειρικής αμνησίας
Ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν ότι η ονειρική αμνησία μπορεί να εξυπηρετεί έναν προσαρμοστικό σκοπό. Το να ξυπνάμε χωρίς να κουβαλάμε το συναισθηματικά φορτισμένο ή αλλόκοτο περιεχόμενο των ονείρων ίσως βοηθά στη διατήρηση της ψυχικής ισορροπίας και της συγκέντρωσης στην καθημερινή ζωή. Με αυτόν τον τρόπο, ο εγκέφαλος «καθαρίζει τον πίνακα» και προετοιμάζεται για νέες εμπειρίες.
Ένα μυστήριο που παραμένει ανοιχτό
Παρά την πρόοδο της νευροεπιστήμης, η ονειρική αμνησία εξακολουθεί να αποτελεί ένα άλυτο επιστημονικό αίνιγμα. Οι υπάρχουσες θεωρίες προσφέρουν πειστικές εξηγήσεις, αλλά δεν δίνουν οριστικές απαντήσεις. Ίσως ακριβώς αυτή η φευγαλέα φύση των ονείρων είναι που τα καθιστά τόσο συναρπαστικά, διατηρώντας τα στο μεταίχμιο μεταξύ επιστήμης και μυστηρίου.
Βρείτε μας στο Google News. Πατήστε εδώ!