Γιατί το να αφήνεις πράγματα ημιτελή μπερδεύει το μυαλό σου

Όλοι το έχουμε νιώσει: μια εκκρεμότητα που δεν λέει να φύγει από το μυαλό μας. Μια εργασία που ξεκίνησε αλλά δεν τελείωσε, μια λίστα υποχρεώσεων που περιέχει μισοσβησμένες σημειώσεις, μια υπόσχεση που έμεινε μετέωρη. Αυτό το ενοχλητικό αίσθημα της «μη ολοκλήρωσης» δεν είναι απλώς μια ιδιοτροπία της καθημερινότητας· είναι ένα βαθιά ριζωμένο ψυχολογικό φαινόμενο.

sex

Ο ψυχολόγος του Πανεπιστημίου Yale, Μπράιαν Σολ, το περιγράφει με μια απλή αλλά αποκαλυπτική προσωπική ιστορία. Όταν ολοκληρώνει κατά λάθος μια εργασία χωρίς να την έχει γράψει πρώτα στη λίστα υποχρεώσεών του, νιώθει μια παράλογη αλλά έντονη ενόχληση. Τόσο έντονη, που συχνά μπαίνει στον πειρασμό να γράψει την εργασία εκ των υστέρων, μόνο και μόνο για να τη διαγράψει. Και όπως διαπιστώνει, δεν είναι μόνος σε αυτό.

Η δύναμη του «μη ολοκληρωμένου»

Η εμπειρία του Σολ αντικατοπτρίζει ένα ευρύτερο ανθρώπινο μοτίβο: η ανάγκη μας να κλείνουμε κύκλους. Οι άνθρωποι φαίνεται να έχουν μια έμφυτη δυσανεξία στα «κρεμαστά νήματα», είτε πρόκειται για μικροδουλειές είτε για σημαντικά έργα ζωής. Το ανολοκλήρωτο τραβά την προσοχή μας, μας ακολουθεί νοητικά και συχνά μας προκαλεί άγχος ή ανησυχία.

Σε μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Experimental Psychology: General, ο Σολ και οι συνεργάτες του, Joan Ongchoco και Kimberly Wong, επιχείρησαν να κατανοήσουν γιατί το ανολοκλήρωτο έχει τέτοια ψυχολογική δύναμη. Η βασική τους υπόθεση ήταν απλή αλλά πρωτότυπη: ίσως το πρόβλημα δεν είναι μόνο συναισθηματικό ή γνωστικό, αλλά και οπτικό.

Όταν το μάτι δεν βλέπει τέλος

Η Ongchoco, πρώτη συγγραφέας της μελέτης, είχε προσωπικό κίνητρο να ερευνήσει το θέμα. Στα τελευταία στάδια των μεταπτυχιακών της σπουδών, βίωνε την πίεση πολλών ημιτελών έργων, μια εμπειρία που, όπως λέει, την έκανε να νιώθει και η ίδια «ανολοκλήρωτη». Παράλληλα, γνώριζε από προηγούμενες έρευνες ότι η μη ολοκλήρωση σχετίζεται με μειωμένη εργασιακή ικανοποίηση, διαταραχές ύπνου και αυξημένη μηρυκαστική σκέψη.

Ως επιστήμονας της όρασης, στράφηκε στο οπτικό σύστημα για απαντήσεις. Το ερώτημα ήταν αν τα ανολοκλήρωτα γεγονότα έχουν προτεραιότητα στη μνήμη μας απλώς και μόνο επειδή τα βλέπουμε ως ημιτελή. Μήπως ο εγκέφαλος αντιμετωπίζει το ανολοκλήρωτο ως κάτι που «εκκρεμεί» και άρα αξίζει περισσότερη προσοχή;

Πειράματα με λαβύρινθους και μνήμη

Για να δοκιμάσουν αυτή την ιδέα, οι ερευνητές σχεδίασαν τέσσερα πειράματα με συνολικά 120 συμμετέχοντες. Οι συμμετέχοντες παρακολουθούσαν στην οθόνη απλά κινούμενα σχέδια λαβυρίνθων, μέσα στους οποίους κινούνταν γραμμές ή κουκκίδες. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι διαδρομές ολοκληρώνονταν κανονικά. Σε άλλες, σταματούσαν λίγο πριν το τέλος.

Κατά μήκος των διαδρομών εμφανίζονταν για ελάχιστο χρόνο χρωματιστά τετράγωνα. Αργότερα, ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να θυμηθούν πού είχαν εμφανιστεί αυτά τα τετράγωνα. Το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό: τα στοιχεία που σχετίζονταν με τις ανολοκλήρωτες διαδρομές ανακαλούνταν πιο εύκολα και με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Με άλλα λόγια, το οπτικό μας σύστημα φαίνεται να «κρατά» πιο έντονα ό,τι δεν έχει τελειώσει.

Γιατί το ανολοκλήρωτο μας ακολουθεί

Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η ημιτέλεια δεν είναι απλώς ένα αφηρημένο συναίσθημα, αλλά κάτι που ενσωματώνεται βαθιά στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και θυμόμαστε τον κόσμο. Ο εγκέφαλος μοιάζει να αντιμετωπίζει τα ανολοκλήρωτα γεγονότα ως σημαντικότερα, ίσως επειδή αντιπροσωπεύουν εκκρεμότητες που θα μπορούσαν να έχουν συνέπειες.

Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί οι λίστες υποχρεώσεων είναι τόσο ικανοποιητικές όταν «σβήνουμε» κάτι, αλλά και γιατί οι ημιτελείς στόχοι μας στοιχειώνουν περισσότερο από αυτούς που ολοκληρώθηκαν.

Το τίμημα της μη ολοκλήρωσης

Αν και αυτή η γνωστική προκατάληψη μπορεί να μας ωθεί στην παραγωγικότητα, έχει και κόστος. Όταν οι εκκρεμότητες συσσωρεύονται, μπορεί να οδηγήσουν σε χρόνιο άγχος, κακή ποιότητα ύπνου και ψυχική εξάντληση. Η κατανόηση του μηχανισμού πίσω από αυτή τη δύναμη του ανολοκλήρωτου ίσως αποτελέσει το πρώτο βήμα για πιο υγιείς τρόπους διαχείρισης των υποχρεώσεών μας.

eksantlisi 1