Είναι υπερβολικά ζωηρό το παιδί μου ή έχει ΔΕΠ-Υ;

Αυτές οι απορίες και η ανησυχία ενός γονιού είναι απόλυτα αναμενόμενες και κατανοητές. Οι περισσότεροι από εμάς τείνουμε να έχουμε στο μυαλό μας τα μικρά παιδιά και κυρίως τα αγόρια  ότι είναι από τη φύση τους εξαιρετικά δραστήρια, περίεργα, παρορμητικά και συχνά ίσως και άτακτα. Ποιο είναι όμως το όριο που υπάρχει ή κάποια βασικά σημάδια ώστε να καταλάβει ένας γονιός ότι χρειάζεται να σκεφτεί λίγο παραπάνω την πιθανότητα της Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής με ή και χωρίς Υπερκινητικότητας ( ΔΕΠ-Υ ) για το παιδί του;

Η ΔΕΠ-Υ είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή που επηρεάζει την προσοχή, την αυτορρύθμιση και τον έλεγχο της παρορμητικότητας. Στην πράξη χρειάζεται να έχουμε κατά νου ότι δεν πρόκειται για ένα παιδί που έχει μονίμως «κακή συμπεριφορά», δεν έχει όρια ή οι γονείς του «δεν τα έχουν καταφέρει καλά». Αυτό που συμβαίνει  είναι ότι πρόκειται για ένα διαφορετικό τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το παιδί οργανώνεται, συγκεντρώνεται και διαχειρίζεται τα διάφορα ερεθίσματα από το περιβάλλον.

Θα εξηγήσουμε λοιπόν τα βασικά σημάδια της ΔΕΠ-Υ με βάση 3 άξονες, την απροσεξία, την υπερκινητικότητα και την παρορμητικότητα. Σαν απροσεξία ο γονέας συχνά αναφέρει φράσεις όπως: «Ξεχνάει συνεχώς τι του λέω. Δεν με ακούει.», «Χάνει τα πράγματα του», «Δεν μπορεί να ολοκληρώσει καμία εργασία», «Αποσπάται εύκολα». Για την υπερκινητικότητα ακούμε: «Δεν κάθεται με τίποτα στην καρέκλα», «Δεν σταματάει να κουνιέται», «Δεν βάζει γλώσσα μέσα του. Όλο μιλάει». Στην παρορμητικότητα έρχεται στο μυαλό μας: «Δεν με αφήνει να ολοκληρώσω μια πρόταση. Όλο πετάγεται!», «Δεν μπορεί να περιμένει τη σειρά του ούτε όταν παίζουμε κάποιο παιχνίδι», «Είναι σαν να μην έχει τρόπους ώρες ώρες. Διακόπτει τους άλλους».

Ωστόσο, η παρουσία αυτών των συμπεριφορών από μόνη της δεν αρκεί για να βγάλει κάποιος μια διάγνωση. Αυτά που κάνουν τη διαφορά είναι η ένταση, η διάρκεια αλλά και το κατά πόσο επηρεάζουν τη λειτουργικότητα του παιδιού στην καθημερινότητά του. Όλα τα παιδιά, αλλά και οι ενήλικες, μπορεί κάποιες στιγμές να μη συγκεντρώνονται ή να είναι ανυπόμονα. Στη ΔΕΠ-Υ όμως τα συμπτώματα είναι σταθερά, εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα πλαίσια, όπως το σπίτι, το σχολείο και οι εξωσχολικές δραστηριότητες και προκαλούν σημαντικές εκπτώσεις στη ζωή του παιδιού με επιπτώσεις όπως οι δυσκολίες στη μάθηση και η δυσκολία στο να κρατήσει φιλίες.

Η εικόνα της ΔΕΠ-Υ μπορεί να αρχίσει να γίνεται πιο ξεκάθαρη στην προσχολική αγωγή ή στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, όταν αυξάνονται οι απαιτήσεις συγκέντρωσης και αυτοελέγχου από τα παιδιά. Παρόλα αυτά, μια διάγνωση δεν να βασιστεί σε ένα απλό checklist από το διαδίκτυο αλλά απαιτεί προσεκτική κλινική αξιολόγηση. Ένας σημαντικό μύθος που χρειάζεται να καταρριφθεί είναι ότι οι οθόνες από μόνες τους δεν προκαλούν ΔΕΠ-Υ αλλά η υπερβολική χρήση μπορεί να δυσκολεύει τη συγκέντρωση. Σημαντικό είναι να θυμόμαστε ότι η ΔΕΠ-Υ δεν «περνάει» απλώς επειδή το παιδί μεγαλώνει αλλά τα συμπτώματα μπορεί να αλλάξουν μορφή καθώς το παιδί ωριμάζει.

Ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα είναι: «Πότε πρέπει να απευθυνθώ σε κάποιον ειδικό;» Η απάντηση σε αυτό είναι πως όταν οι δυσκολίες επιμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα και επηρεάζουν όχι μόνο το ίδιο το παιδί αλλά και τη λειτουργία της οικογένειας και δημιουργούν συνεχείς εντάσεις. Επίσης, όταν το παιδί βιώνει συνεχείς αποτυχίες και όταν η αυτοεκτίμησή του αρχίζει να επηρεάζεται σε σημαντικό βαθμό. Μία έγκαιρη αξιολόγηση και κατ’ επέκταση μία διάγνωση δεν πρέπει να την αντιμετωπίζουμε ως στίγμα αλλά ως ένα τρόπο που θα μας βοηθήσει να διαχειριστούμε την καθημερινότητα προσφέροντας μας ανακούφιση, κατανόηση και κατεύθυνση.

Ωστόσο είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε τη ΔΕΠ-Υ από άλλες καταστάσεις που μπορεί να παρουσιάζουν παρόμοια εικόνα, όπως το άγχος, οι μαθησιακές δυσκολίες, οι συναισθηματικές δυσκολίες ή ακόμα και ο μη επαρκής ύπνος. Γι’ αυτό μία ολοκληρωμένη αξιολόγηση περιλαμβάνει τη λήψη του αναπτυξιακού ιστορικού του παιδιού και τη συνεργασία με το σχολείο.

Ως επαγγελματίας ψυχικής υγείας, θεωρώ πολύ σημαντικό να θυμόμαστε ότι πίσω από κάθε «περίεργη» για εμάς συμπεριφορά υπάρχει ένα παιδί που προσπαθεί να ανταπεξέλθει στην απαιτητική καθημερινότητα. Πολλά παιδιά με ΔΕΠ-Υ ακούνε καθημερινά φράσεις όπως «πρόσεχε», «σταμάτα», «μην κάνεις αυτό» που μπορεί στα αυτιά τους να ακούγονται ως παρατηρήσεις, με αποτέλεσμα να διαμορφώνουν την αίσθηση ότι «δεν τα καταφέρνουν». Η κατανόηση της δυσκολίας τους αλλάζει ριζικά τον τρόπο που τα προσεγγίζουμε.

Το πρώτο βήμα, λοιπόν, δεν είναι να βάλουμε απλώς μια ταμπέλα, αλλά να παρατηρήσουμε το παιδί και να ενημερωθούμε όσο καλύτερα μπορούμε. Οπότε αν αναρωτιέστε αν το παιδί «είναι απλώς ζωηρό ή κάτι περισσότερο;», δώστε χώρο στην απορία σας χωρίς ενοχές ή φόβο. Η σωστή πληροφόρηση και η επιστημονική καθοδήγηση μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά, όχι μόνο στη συμπεριφορά αλλά κυρίως στην ψυχική ανθεκτικότητα και την αυτοεκτίμηση του παιδιού.

Η ζωηράδα ήταν είναι και θα είναι κομμάτι των παιδιών. Όταν όμως οι δυσκολίες επιμένουν και επηρεάζουν τη λειτουργικότητα και την καθημερινότητα ενός παιδιού αξίζει να τις διερευνήσουμε μαζί με έναν ειδικό.