Χρόνια αναποφασιστικότητα: Αποκαλύπτοντας μια «ψυχική παγίδα»

Οι άνθρωποι καλούνται να λαμβάνουν αποφάσεις κάθε μέρα, από απλές επιλογές όπως το τι θα φάνε, μέχρι σημαντικές αποφάσεις ζωής, όπως η κατεύθυνση των σπουδών τους ή η επαγγελματική πορεία που θα ακολουθήσουν. Ωστόσο, πολλές φορές η διαδικασία λήψης αποφάσεων δεν είναι απλή. Οι επιστήμονες συμπεριφοράς και οι ψυχολόγοι έχουν μελετήσει εδώ και δεκαετίες τις μηχανικές της λήψης αποφάσεων, αποκαλύπτοντας ότι οι άνθρωποι συχνά πέφτουν θύματα προκαταλήψεων – συστηματικών και ασυνείδητων «παγίδων» που τους οδηγούν σε λανθασμένες επιλογές.

Μία από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν πολλοί είναι η αναποφασιστικότητα, δηλαδή η αδυναμία να αποφασίσουν πώς να ενεργήσουν ή ποια επιλογή να προτιμήσουν ανάμεσα στις διαθέσιμες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αναποφασιστικότητα μπορεί να γίνει χρόνια και εξουθενωτική, επηρεάζοντας την καθημερινότητα και την ψυχική υγεία των ατόμων.

Η σύνδεση με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή

Η ακραία αναποφασιστικότητα παρατηρείται συχνά σε άτομα με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD), μια ψυχιατρική πάθηση που χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενες, παρεμβατικές σκέψεις (εμμονές) και συμπεριφορές (ψυχαναγκασμούς).

Ερευνητές στο University College London και σε άλλα ινστιτούτα ανακάλυψαν πρόσφατα μια «ψυχική παγίδα» που ονομάζεται προκατάληψη ενσωμάτωσης πληροφοριών, η οποία συμβάλλει στην αναποφασιστικότητα σε άτομα με OCD και σε άλλους που δυσκολεύονται να λάβουν αποφάσεις. Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο Nature Human Behavior, υποδεικνύει ότι η υπερστάθμιση των πιο πρόσφατων πληροφοριών μπορεί να εμποδίζει την αποτελεσματική λήψη απόφασης.

Η προκατάληψη ενσωμάτωσης πληροφοριών

Η προκατάληψη αυτή περιγράφεται ως μειωμένη «στάθμιση ΔES» (Δυναμική Ενημέρωση Στοιχείων). Σύμφωνα με τους ερευνητές, η ΔES δείχνει πόσο γρήγορα και αποτελεσματικά οι άνθρωποι ενημερώνουν τις πεποιθήσεις τους με βάση νέες πληροφορίες. Η μειωμένη ΔES οδηγεί σε αναποφασιστικότητα, καθώς τα άτομα συνεχίζουν να αναζητούν περισσότερα στοιχεία αντί να λάβουν τελική απόφαση.

Μελέτες και πειράματα

Για να εξετάσουν αυτή τη διαδικασία, οι ερευνητές στρατολόγησαν 5.237 άτομα, τα οποία συμμετείχαν σε διαδικτυακή εργασία λήψης αποφάσεων. Οι συμμετέχοντες έπρεπε να επιλέξουν ποιο από δύο αντικείμενα ήταν πιο άφθονο σε 25 διαφορετικές τοποθεσίες και μπορούσαν να πάρουν όσα δείγματα ήθελαν πριν αποφασίσουν.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα πιο αναποφάσιστα άτομα ενημέρωναν τις πεποιθήσεις τους λιγότερο αποτελεσματικά με κάθε νέα πληροφορία. Τα ευρήματα επαληθεύτηκαν σε εργαστηριακή μελέτη με 105 συμμετέχοντες, συμπεριλαμβανομένων ατόμων με OCD και γενικευμένη αγχώδη διαταραχή (GAD), καθώς και ατόμων χωρίς ψυχικές διαταραχές.

Εγκεφαλική δραστηριότητα και ΔES

Κατά τη διάρκεια των εργαστηριακών πειραμάτων, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μαγνητοεγκεφαλογραφία (MEG) για να παρακολουθήσουν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου. Διαπιστώθηκε ότι τα άτομα με έντονη αναποφασιστικότητα και διαγνώσεις OCD ή GAD παρουσίαζαν εξασθενημένο νευρωνικό σήμα ΔES στις μεσομετωπιαίες περιοχές, ενώ άλλες εγκεφαλικές διαδικασίες που σχετίζονται με τη λήψη αποφάσεων παρέμεναν άθικτες.

Αυτό υποδηλώνει ότι η μειωμένη ικανότητα ενσωμάτωσης νέων πληροφοριών αποτελεί βασική αιτία της αναποφασιστικότητας. Η «ψυχική παγίδα» που δημιουργείται εξηγεί γιατί κάποιοι άνθρωποι συνεχίζουν να αναζητούν στοιχεία αντί να καταλήξουν σε απόφαση, ακόμα και όταν διαθέτουν αρκετές πληροφορίες.

Προοπτικές και εφαρμογές

Η μελέτη αυτή ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση της λήψης αποφάσεων και μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη ψυχοθεραπευτικών στρατηγικών που στοχεύουν στη μείωση της αναποφασιστικότητας. Στο μέλλον, η έρευνα αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει σε μεθόδους που βοηθούν άτομα με OCD, GAD ή άλλες ψυχιατρικές παθήσεις, καθώς και ανθρώπους χωρίς διαγνώσεις, να λαμβάνουν αποφάσεις πιο αποτελεσματικά και με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση.

Η πρόσφατη εργασία των del Rio, Trudel και συνεργατών αναδεικνύει τον κρίσιμο ρόλο της προκατάληψης ενσωμάτωσης πληροφοριών στη λήψη αποφάσεων. Κατανοώντας πώς η ΔES επηρεάζει την αναποφασιστικότητα και εντοπίζοντας τις εγκεφαλικές περιοχές που εμπλέκονται, η επιστημονική κοινότητα μπορεί να σχεδιάσει παρεμβάσεις που θα υποστηρίζουν την ανθρώπινη ικανότητα λήψης αποφάσεων και θα βελτιώνουν την ποιότητα ζωής των ατόμων που δυσκολεύονται να αποφασίσουν.