Ανατριχίλα: Η τέχνη μέσα από το πρίσμα της γενετικής

Γιατί κάποιοι άνθρωποι νιώθουν ανατριχίλα όταν ακούν ένα μουσικό κομμάτι, διαβάζουν ένα ποίημα ή αντικρίζουν ένα συγκλονιστικό έργο τέχνης, ενώ άλλοι παραμένουν συναισθηματικά αμέτοχοι; Νέα έρευνα από το Max Planck Institute for Psycholinguistics ρίχνει φως σε αυτό το ερώτημα, υποδεικνύοντας ότι μέρος της απάντησης βρίσκεται στη γενετική μας σύσταση. Η μελέτη, με επικεφαλής τον Giacomo Bignardi και δημοσιευμένη στο PLOS Genetics, εξετάζει τα λεγόμενα «αισθητικά ρίγη» ως βιολογικά και ψυχολογικά φαινόμενα με κληρονομική συνιστώσα.

Το φαινόμενο δεν είναι νέο στην ανθρώπινη εμπειρία. Ο Charles Darwin είχε περιγράψει πώς το άκουσμα ενός ύμνου στο King’s College Cambridge του προκαλούσε έντονη ευχαρίστηση, «ώστε η σπονδυλική του στήλη να τρέμει». Αργότερα, ο Vladimir Nabokov χαρακτήρισε αυτή την εμπειρία «αποκαλυπτικό μούδιασμα», θεωρώντας την ένδειξη βαθιάς αισθητικής κατανόησης. Σήμερα, η επιστήμη επιχειρεί να κατανοήσει συστηματικά τι διαφοροποιεί τα άτομα ως προς αυτή τη συναισθηματική ένταση.

Τι είναι τα αισθητικά ρίγη

Τα αισθητικά ρίγη αποτελούν στιγμές κορύφωσης της απόλαυσης, που συχνά συνοδεύονται από ανατριχίλα, ρίγος ή αίσθηση κύματος κατά μήκος της σπονδυλικής στήλης. Σε αντίθεση με αόριστες συναισθηματικές καταστάσεις, πρόκειται για σχετικά σαφή και μετρήσιμα επεισόδια, τα οποία συνδέουν την υποκειμενική εμπειρία με σωματικές αντιδράσεις. Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές τα χρησιμοποιούν ως μοντέλο για τη μελέτη της αισθητικής συγκίνησης.

Προηγούμενες νευροεπιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι τα ρίγη που προκαλούνται από τη μουσική ή την ποίηση ενεργοποιούν εγκεφαλικά κυκλώματα που σχετίζονται με την επεξεργασία βιολογικά σημαντικών ερεθισμάτων, όπως η ανταμοιβή και το συναίσθημα. Επιπλέον, οι ατομικές διαφορές στη συχνότητα και την ένταση αυτών των εμπειριών συσχετίζονται με μετρήσιμες διακυμάνσεις στη φυσιολογία και τη λειτουργική συνδεσιμότητα του εγκεφάλου.

Η γενετική διάσταση της συγκίνησης

Η νέα μελέτη βασίστηκε σε δεδομένα από τη μεγάλη πολυγενεακή κοόρτη Lifelines στη βόρεια Ολλανδία, αναλύοντας πληροφορίες από περισσότερους από 15.500 συμμετέχοντες με διαθέσιμα γενετικά δεδομένα. Οι ερευνητές διερεύνησαν κατά πόσο η ποικιλομορφία στο DNA συνδέεται με την πιθανότητα εμφάνισης αισθητικών ριγών.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι περίπου το 30% της διακύμανσης στην εμπειρία ριγών σχετίζεται με οικογενειακούς παράγοντες. Από αυτή την επιρροή, περίπου το ένα τέταρτο αποδίδεται σε κοινές γενετικές παραλλαγές. Με άλλα λόγια, ένα σημαντικό μέρος της ευαισθησίας στην τέχνη φαίνεται να έχει κληρονομική βάση.

Κοινές και εξειδικευμένες γενετικές επιρροές

Η ανάλυση αποκάλυψε ότι ορισμένες γενετικές επιδράσεις είναι κοινές σε διαφορετικούς καλλιτεχνικούς τομείς – μουσική, ποίηση και εικαστικές τέχνες. Αυτές συνδέονται με ευρύτερα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, όπως η «ανοιχτότητα στην εμπειρία», η οποία σχετίζεται με δημιουργικότητα, περιέργεια και καλλιτεχνική ενασχόληση.

Ωστόσο, άλλες γενετικές επιρροές φάνηκαν να είναι τομεακά ειδικές. Αυτό υποδηλώνει ότι η ανταπόκριση στη μουσική μπορεί να στηρίζεται εν μέρει σε διαφορετικούς βιολογικούς μηχανισμούς από εκείνους που διέπουν τη συγκίνηση μπροστά σε ένα ποίημα ή έναν πίνακα ζωγραφικής. Η διαφοροποίηση αυτή ενισχύει την άποψη ότι η αισθητική εμπειρία δεν είναι ενιαίο φαινόμενο, αλλά πολυπαραγοντική διαδικασία με σύνθετη νευροβιολογική βάση.

Γονίδια, περιβάλλον και κοινωνική εμπειρία

Παρά τη σαφή γενετική συμβολή, οι ερευνητές τονίζουν ότι τα γονίδια δεν λειτουργούν απομονωμένα. Η περιβαλλοντική έκθεση στην τέχνη, η πολιτισμική ανατροφή και οι κοινωνικές επιρροές διαμορφώνουν ουσιαστικά την αισθητική εμπειρία. Η γενετική προδιάθεση μπορεί να αυξάνει την πιθανότητα ριγών, αλλά η ενεργοποίησή της εξαρτάται από τη μάθηση, την εξοικείωση και το πολιτισμικό πλαίσιο.

Η μελέτη ανοίγει νέες προοπτικές για την κατανόηση των βιολογικών θεμελίων της συγκίνησης. Αναδεικνύει ότι οι διαφορές στον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τον ίδιο αισθητηριακό κόσμο δεν είναι απλώς θέμα προσωπικής γεύσης ή κοινωνικής διαμόρφωσης, αλλά αντανακλούν και βαθύτερες βιολογικές διαφοροποιήσεις.

Καθώς η έρευνα προχωρά, η διερεύνηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ γονιδίων, εγκεφαλικής λειτουργίας και πολιτισμικής εμπειρίας αναμένεται να προσφέρει πιο ολοκληρωμένη εικόνα για το γιατί η τέχνη συγκλονίζει ορισμένους ανθρώπους – κυριολεκτικά – μέχρι τον πυρήνα τους.