Ουκρανία: Έφηβοι σε κρίση από τις συνθήκες παρατεταμένου πολέμου

Ο πόλεμος δεν αφήνει τα ίχνη του μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στον ψυχισμό εκείνων που μεγαλώνουν μέσα σε συνθήκες βίας, ανασφάλειας και απώλειας. Οι έφηβοι της Ουκρανίας, οι οποίοι έχουν βιώσει τις διαδοχικές και κλιμακούμενες φάσεις του ρωσοουκρανικού πολέμου, αποτελούν μια γενιά ιδιαίτερα ευάλωτη σε σοβαρές ψυχικές επιπτώσεις. Σύμφωνα με νέα μεγάλης κλίμακας μελέτη του Ερευνητικού Κέντρου Παιδοψυχιατρικής του Πανεπιστημίου του Τούρκου στη Φινλανδία, τα επίπεδα ψυχολογικής δυσφορίας στους νέους αυτούς είναι ανησυχητικά αυξημένα.

Τα ευρήματα της μελέτης

Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό JAMA Pediatrics, εξέτασε εφήβους ηλικίας 11 έως 17 ετών από περιοχές της Ουκρανίας που επλήγησαν από τον πόλεμο. Οι ερευνητές συνέκριναν δεδομένα από δύο χρονικές περιόδους, το 2016–2017 και το 2023–2024, καλύπτοντας τόσο την αρχική φάση της σύγκρουσης μετά το 2014 όσο και την πλήρους κλίμακας εισβολή που ξεκίνησε το 2022. Συνολικά, αξιολογήθηκαν 5.486 έφηβοι, επιτρέποντας την αποτύπωση της σωρευτικής επίδρασης του πολέμου στην ψυχική υγεία.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το 16% των εφήβων που εκτέθηκαν και στις δύο φάσεις του πολέμου εμφάνισαν συμπτώματα διαταραχής μετατραυματικού στρες, σε σύγκριση με μόλις 1% των συνομηλίκων τους που δεν είχαν εκτεθεί. Παράλληλα, περισσότερο από το 10% παρουσίασε σοβαρά καταθλιπτικά συμπτώματα, ποσοστό υπερτριπλάσιο σε σχέση με τους μη εκτεθειμένους εφήβους.

Ο σωρευτικός αντίκτυπος του τραύματος

Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Αντρέ Σουράντερ, κύριος ερευνητής της μελέτης, ο μακροχρόνιος και εντεινόμενος χαρακτήρας της σύγκρουσης επιβαρύνει ιδιαίτερα τα αναπτυσσόμενα νεαρά μυαλά. Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε τραυματικά γεγονότα, όπως βομβαρδισμοί, απώλειες αγαπημένων προσώπων, εκτοπισμός και διάλυση της καθημερινότητας, αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο για PTSD, κατάθλιψη και αυτοκτονική συμπεριφορά.

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι περισσότερο από το 10% των εφήβων που είχαν βιώσει και τις δύο φάσεις του πολέμου ανέφεραν απόπειρα αυτοκτονίας, έναντι 4% των μη εκτεθειμένων συνομηλίκων τους. Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν ότι ο πόλεμος δεν προκαλεί μόνο άμεση ψυχική οδύνη, αλλά μπορεί να οδηγήσει και σε απειλητικές για τη ζωή συμπεριφορές.

Ευάλωτες ομάδες εφήβων

Η μελέτη ανέδειξε επίσης συγκεκριμένες ομάδες υψηλού κινδύνου. Τα κορίτσια και οι μεγαλύτεροι σε ηλικία έφηβοι εμφάνισαν συχνότερα συμπτώματα ψυχικής διαταραχής, όπως και οι νέοι που δεν ζούσαν με τους βιολογικούς τους γονείς. Η διάρρηξη της οικογενειακής συνοχής, είτε λόγω απώλειας είτε λόγω εκτοπισμού, αφαιρεί έναν βασικό προστατευτικό παράγοντα από την ψυχική υγεία των εφήβων.

Όπως τονίζουν οι ερευνητές, ένα σταθερό και υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον μπορεί να λειτουργήσει ως ασπίδα απέναντι στο τραύμα. Όταν όμως ο πόλεμος διαλύει οικογένειες και κοινότητες, οι έφηβοι βιώνουν έντονη ανασφάλεια, μοναξιά και αβεβαιότητα για το μέλλον.

Η ανάγκη για άμεση ψυχοκοινωνική παρέμβαση

Καθώς ο πόλεμος συνεχίζεται για τέταρτο συνεχόμενο έτος, οι ειδικοί υπογραμμίζουν την επείγουσα ανάγκη για ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας που απευθύνονται σε παιδιά και εφήβους. Η παροχή προσβάσιμων, ενημερωμένων για το τραύμα παρεμβάσεων, τόσο σε σχολικό όσο και σε κοινοτικό επίπεδο, θεωρείται κρίσιμη.

Παράλληλα, επισημαίνεται η σημασία της εκπαίδευσης εκπαιδευτικών και επαγγελματιών υγείας, ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν έγκαιρα τα σημάδια ψυχικής δυσφορίας. Η υποστήριξη των οικογενειών, μέσω στοχευμένων παρεμβάσεων και ψηφιακών προγραμμάτων ενίσχυσης της γονεϊκής επάρκειας, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ενδυνάμωση της ανθεκτικότητας των εφήβων.

Μια γενιά που χρειάζεται προστασία

Η ψυχική υγεία των εφήβων της Ουκρανίας αποτελεί ζήτημα ανθρωπιστικής προτεραιότητας. Όπως τονίζουν οι ερευνητές, οι νέοι αυτοί μεγαλώνουν σε συνθήκες που κανένα παιδί δεν θα έπρεπε να βιώνει. Η έγκαιρη και συστηματική φροντίδα της ψυχικής τους υγείας δεν είναι μόνο αναγκαία για το παρόν, αλλά και καθοριστική για το μέλλον μιας ολόκληρης κοινωνίας.